دانستنی های وصیت نامه ، بایدها ، نبایدها و راه کارها
عاقل منظم اولًا براى این که ورثهاش پس از خودش دچار مشکلات زمان و قوانین پیچیده وضع شده دولتها نشوند، در زمان حیات خودش به آنچه که میخواهد براى بعد از خود وصیت کند عمل میکند و در حقیقت خودش وصى خود در اجراى وصیت نامه میشود، یا مطابق آیات ارث، یا چون در زمان حیاتش اختیار مال خود را دارد برابر قانون عدل و احسان و رعایت حقوق اهل و عیال ثروت منقول و غیرمنقول خود را میان ورثه تقسیم میکند، و مقدار قابل توجهى هم براى اداره امور زندگى در ملکیت خودش باقى میگذارد، و اگر از ورثه ترسى داشته باشد، پس از اینکه از اموال خود به نام آنان نمود میتواند از همه وکالت بگیرد که تا زنده است حق تصرف و فروش اموال واگذار شده به ورثه را داشته باشد.
در زمینه این گونه برنامه، یعنى عمل به وصیت خود در زمان حیات خود امیرمؤمنان (ع) می فرماید:
«یابن آدم کن وصى نفسک واعمل فى مالک ماتؤثران یعمل فیه من بعدک:» «1»
اى فرزند آدم خود وصّى خود باش، در ثروتت آنگونه که میخواهى پس از خودت در آن عمل شود عمل کن.
اگر کسى نخواست در زمان حیات خود وصى خود باشد و خود در کمال آزادى و اختیار ثروتش را به اندازهاى که میخواهد به ورثه ببخشد، تا پس از مرگش ورثه به زحمت نیفتند و نهایتاً ازاو ناخشنود شوند، واجب است به دستور شارع مقدس اسلام وصیتى برابر با آیات قرآن و روایات تنظیم کند، و شخصى از اهل بیتش یا دوستانش را که به او در عمل به وصیت اعتماد و اطمینان دارد به عنوان وصى تعیین نماید، و توانمندى را ناظر بر وصیت معرفى کند تا پس از مرگش دو سوم مال او را را که حق مسلم ورثه است میان ورثه برابر با حکم خدا تقسیم نماید، و همانطور که قرآن فرموده: بالمعروف به طور شایسته و پسندیده نسبت به پدر و مادر و اهل و عیال و اقوام وصیت کند، بیتردید وصیت به معروف همان وصیت براساس آیات الهى و فقه اهل بیت است.
وصیت چنان که در آیات قرآن مجید آمده از روش انبیاء و اولیاء الهى است، و چه نیکوست که انسان در همه موارد زندگى به ویژه براى پس از مرگ خودش از پیامبران حضرت حق پیروى کند تا به فضاى سعادت و خوشبختى وارد گردد، و هماى نجات از غضب خدا و آتش دوزخ را به آغوش گیرد.
این مردم با تقوا و پرهیزکارند، که به حکم خدا گردن مینهند، و با کمال اشتیاق حکم شارع راى نسبت به وصیت عمل میکنند، و راه آسانى راى پس از مرگ خود براى ورثه باز مینما یند حقا على المتقین
تعبیر از ثروت به خیر
امیرمؤمنان کلمه خیر را در این آیه شریفه به ثروت فراوان تعبیر کرده اند «2»، که پس از میت پدر و مادر و روثه او بهره مند گردند و آن ثروت فراوان وسعت و گشایشى براى آنان ایجاد نماید، و کلیدى براى حل مشکلات آنان باشد.
از اطلاق کلمه خیر هم استفاده میشود که ثروت به دست آمده با کدّیمین و عرق جبین، ثروتى که از راه مشروع کسب شده و حقوق مالى آن پرداخت گشته و مصداق مال حلال است، در نگاه قرآن خیر است، خیرى که ضامن خوشبختى در دنیا و در آخرت است.
ثروت حرام شرّ است و باید پیش از آن که انسان بمیرد به دست خود انسان به صاحبانش برگردد، و یقیناً به پدر و مادر و ورثه تعلق ندارد، و تعلق نمیگیرد چه رسد به این که مورد مصیت واقع شود!
یَحْسَبُ أَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ (۳) کَلَّا لَیُنْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ (۴) وَ ما أَدْراکَ مَا الْحُطَمَةُ (۵) نارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ (۶) الَّتِی تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ «3»
بدکار فاسد به گمان واهى و باطلش بر این تکیه دارد که ثروتش او را جاودانه خواهد کرد، این چنین نیست، یقیناً او را در آن نیروى شکننده اندازند، و تو چه میدانى آن نیروى شکننده چیست؟ آتش برافروخته خداست، آتشى که بر دلها برآید و چیره شود.
ثروتى که نتیجهاش در افتادن در آتش برافروخته خداست جز شرّ چیزى هست؟!
آیه شریفه به نکته بسیار بسیار مهمى توجه میدهد و آن این که انسان نسبت به پدر و مادرش و خویشاوندان و اقوانش حتى پس از مرگش داراى مسئولیت و تکلیف است، و نمیتواند بگوید: پس از مرگم پدر و مادر و اقوام من به من چه ربطى دارند، و پس از من به من چه که چه وضعى براى آنان پیش خواهد آمد؟!
و از این که والدین را پیش از اقربا و اقوام ذکر نموده است دلالت بر این حقیقت دارد که والدین نسبت به وصیت مال براى آنان بر اقوام و خویشان اولویت دارند، و آیه نشان از این معنا دارد که والدین و خویشان از ارزش والائى برخوردارند، و در حوزه مسئولیت انسان قرار دارند.
تغییر در محتواى وصیت
انسان وقتى از طرف کسى وصى قرار گرفت که پس از مرگ او به انجام وصیتش اقدام کند، باید توجه داشته باشد که وصیت کننده او را امین دانسته، و به اعتماد بر این که پدر و مادرش و ورثهاش را با اجراى صحیح وصیت رعایت میکند او را به وصایت انتخاب نموده است، امین باید تا پایان کار امین بماند، که خیانت نسبت به وصیت و تغییر محتواى آن گناه سنگینى است و این گناه قطعاً بر عهده تغییر دهنده است، و کارى است حرام و موجب عذاب خدا در دنیا و آخرت است، ولى تغییر وصیت در صورتى که هماهنگ با حدود الهى نباشد جایز است، و باید تغییر صورت گیرد تا والدین و ورثه به حق شرعى و قانونى خود برسند.
حضرت صادق (ع) در روایتى وصیت اضافه بر ثلث را تجاوز از حدود الهى دانسته و آن را گناه به حساب آورده است. «4» میت در صورتى که وصیت داشته باشد نسبت به [دو سوم] مال هیچ حقى ندارد، آنچه مربوط به اوست [یک سوم] مال است، و اگر اضافه بر [یک سوم] وصیت کند گناه است و وصیتش نافذ نیست، و وصى در این زمینه و موارد دیگرى که خلاف شرع است میتواند وصیت را تغییر دهد و آن را با حدود شرع و خواستههاى حق هماهنگ نماید.
خداى مهربان به دلیل پایان آیه ۱۸۲ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ گناه وصیتکنندهاى که وصیتش را اصلاح نمایند میآمرزد و به او رحم میکند زیرا خداوند بسیار آمرزنده و مهربان است، و یا گناه کسى که در تغییر عادلانه آن اشتباهى کند میبخشد و او را مورد رحمت قرار می دهد.
این بود دورنمائى از شرح و توضیح سه آیه شریفهاى که در مورد وصیت، و ارث برندگان، و تغییر غیر عادلانه وصیت و تغییر عادلانه وصیت به نفع امّت نازل شده است، امید است خوانندگان این سطور، و دل بستگان به قرآن، براى تأمین خیر دنیا و آخرت خود مشتاقانه به این آیات عمل کنند.
وصیت نامه
بسم الله الرحمن الرحیم
توجه :
قبل از نوشتن وصیت، این یادآوری ها مطالعه شود .
۱ – برای تنظیم وصیت نامه، حتما به عالم دینی که به مسائل آشنائی کامل داشته باشد مراجعه فرمایید .
۲ – وصی انسان باید مورد وثوق و اطمینان باشد که به وصیت عمل خواهد کرد .
۳ – همه ساله وصیت نامه را مورد تجدید نظر قرار دهید تا اگر مواردی از آن نیازمند تغییر و یا اصلاح بود ، این کار انجام پذیرد .
۴ – بهتر است همان گونه که امیرمؤمنان (ع) در نهج البلاغه می فرماید ، خودمان وصی خود باشیم و آن چه از کارهای خیر که دوست داریم بعد از ما برای ما انجام دهند ، خود انجام دهیم .
۵– برای وصیت نامه از چند نفر از افراد مورد اعتماد به عنوان شاهد استفاده کنیم .
۶– انسان فقط نسبت به یک سوم از دارائی خود پس از مرگ ،اختیار دارد و بیش از آن از اختیار ما بیرون است و چگونگی تقسیم آن به گونه ای است که خداوند معین فرموده است ، بنابراین نمی توان وصیت کرد که مثلا ارث پسر و دختر یکسان باشد و یا بیش از آن چه خداوند معین فرموده است به یکی از وارثان پرداخت شود مگر آن که همه وارثان به این گونه تقسیم رضایت دهند، هم چنین محروم کردن از ارث معنا ندارد و بی تاثیر است .
۷– وصیت به یک سوم برای امور خیریه در صورتی خوب است که وارثان ما ، نیازمند نباشند اما در صورتیکه آنان حقیقتا نیازمندند، بهتر است به کمتر از یک سوم مثلا یک چهارم یا یک پنجم وصیت کرد و یا با توجه به میزان نیازمندی ورثه اصلا برای امور خیریه وصیتی نکرد .
۸– امکان رجوع از وصیت تا آخرین لحظه حیات امکان پذیر است ، بنابراین هرگاه انسان بخواهد وصیت خود را تغییر دهد و به شکل دیگری وصیت کند ممکن است .
۹– وصیت نامه را حتما در دفتر اسناد رسمی به ثبت برسانیم .
۱۰– در مورد مهر همسر، به فتوای بعضی از مراجع تقلید باید پرداخت آن به نرخ روز و با محاسبه تورم صورت پذیرد در این مساله باید از مراجع تقلید خود سوال کنیم .
۱۱– نایب گرفتن در حج واجب پس از مرگ ،در صورتی واجب است که حج بر انسان مستقر شده باشد اما در مورد کسانی که درهمان سال استطاعت ، ثبت نام کرده و قبل از آن که نوبت آنان فرا رسد از دنیا می روند با توجه به فتاوای مختلف مراجع تقلید ،باید هر کسی حکم مساله را از مرجع تقلید خود سوال کند .
۱۲– برای گرفتن نایب در حج و یا قضای نماز و روزه حتما با دفتر مراجع تقلید ارتباط برقرار کنید ، زیرا نایب شرایط خاصی دارد و هر کسی نمی تواند در این امور نیابت کند به ویژه در نیابت حج
۱۳– کسانی که فرزند صغیر دارند اگر برای مراسم پس از مرگ خود وصیت به برداشتن از ثلث نکنند ، نمی توان از سهم صغیر برای این مراسم به غیر از کفن چیزی برداشت .
۱۴–مردی که از دنیا می رود به طور طبیعی و به حکم اسلام پدر او یعنی پدربزرگ فرزندان صغیرش ، قیم و سرپرست آنان خواهد بود ، و همینطور پدر پدربزرگ اما اگر آنها در قید حیات نباشند ، در صورتی که سرپرستی ، برای فرزندان صغیر خود تعیین نکنیم تعیین سرپرست باید توسط حاکم شرع صورت پذیرد .
۱۵– منظور از فرزندان صغیر ،فرزندانی است که به سن تکلیف یعنی بلوغ نرسیده اند .
۱۶– تمام بدهی های انسان پس از مرگ ،حال و نقد می شود یعنی باید اول همه را قبل از هر چیز پرداخت کنیم .
۱۷– اگر برخی از وارثان میت حاضر به پرداخت دیون میت نباشند هرکسی که به او ارث می رسد باید از ارثیه، همه دیون او را بپردازد .
۱۸– بهتر است در وصیت ها از وصیت به اموری که موجب زحمت بازماندگان می شود مانند انتقال جنازه به جای دیگر و یا چگونگی برگزاری مراسم و امثال آن اجتناب کنیم .
۱۹ – بهتر است در وصیت به یک سوم یعنی ( ثلث ) بخش معینی از دارائی را تعیین کنیم تا به اندازه یک سوم از همان بخش برداشته شود مثلا از خانه یا مغازه یا پول های نقد ، زیرا وصیت به یک سوم ، از مجموع دارائی برای وارثان موجب زحمت خواهد بود .
۲۰– وصیت برای خویشاوندان نیازمندی که وارث نیستند مستحب است و در روایات تاکید فراوانی به آن شده است .
۲۱– انسان می تواند برای آن که همسرش پس از مرگ او گرفتار مشکلاتی در مسکن نشود در زمان حیات خود ،حق استفاده از خانه مسکونی خود را به همسرش تا زمان حیات همسرش واگذار کند و در نتیجه با مرگ شوهر استفاده از خانه مسکونی در اختیار همسر خواهد بود و پس از فوت او خانه میان وارثان تقسیم می شود به این کار در اصطلاح فقه اسلامی ( حبس ) و یا ( عمری ) می گویند یعنی مرد به همسرش می گوید حق استفاده از خانه مسکونی خودم را واقع در ………….. تا زمان حیات شما به شما واگذار نمودم ، و پس از آن همسر می گوید پذیرفتم .
لازم به یادآوری است ، در این صورت خانه از ملک شوهر و پس از مرگ او از ارثیه وارثان بیرون نمی رود . برای توضیح بیشتر به کتاب تحریر الوسیله امام خمینی پایان ( کتاب الوقف ) مراجعه فرمائید ، هم چنین انسان می تواند استفاده از تمامی اثاث خانه را به همین شکل به همسرش تا زمان حیات همسرش واگذار نماید بسیار مناسب است که این امور در وصیت نامه آورده شود .
۲۲ – نام مرجع تقلید خود را در وصیت نامه بنویسیم . زیرا فتوای مراجع تقلید در برخی از احکام متفاوت است و اطلاع از مرجع تقلید در کیفیت عمل به وصیت لازم است .
متن وصیت نامه
بسم الله الرحمن الرحیم
پیامبر گرامی اسلام (ص) فرمودند : مَنْ مَاتَ بِغَیْرِ وَصِیَّة مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیَّةً
کسی که بدون وصیت از دنیا برود مرگش مرگ جاهلی خواهد بود
الحمدلله رب العالمین و الصلاه علی سیدنا محمد و آله الطاهرین
این جانب ……………………. فرزند …………………………. در تاریخ …………………………………..
در کمال صحت ، سلامت و اختیار به موارد ذیل و صیت می کنم ، وصیت نامه های دیگر، قبل از این تاریخ از درجه اعتبار ساقط می باشد .
این وصیت نامه در پنج بخش تنظیم شده است
بخش اول : تعیین وصی ، ناظر و قیم برای اطفال صغیر
۱ – وصی خود قرار دادم جناب …………………………..
۲ – ناظر بر انجام وصیت جناب ………………………….
۳ – سرپرست و قیم فرزندان صغیرم جناب ………………………..
بخش دوم : بدهکاری ها
بدهی های اینجانب به شرح زیر می باشد :
۱ – تمام مهریه همسرم خانم …………………………… که مبلغ …………………….. می باشد
۲ – خمس در آمد های اینجانب از سال خمسی گذشته تا تاریخ فوت
( سال خمسی اینجانب در تاریخ …………………. می باشد )
۳ – مبلغ ………………………… خمس از سال های گذشته .
4 – مبلغ ………………………… زکات از سال های گذشته .
5 – حج واجب یعنی حج تمتع
۶ – به افراد ذیل این مبالغ را بدهکارم
الف : آقای ………………………… مبلغ …………………………
ب : آقای ………………………… مبلغ …………………………
ج : آقای ………………………… مبلغ …………………………
بخش سوم : وصیت به ثلث ( یک سوم )
یک سوم از اموالم در این امور هزینه شود .
۱ – ………………………… سال نماز و ………………………… سال روزه .
۲ – مبلغ ………………………… در رد مظالم احتیاطا.
۳ – مبلغ ………………………… بابت کفارات .
۴ – هزینه غسل ، کفن ، دفن و مراسم اول ، سوم ، هفتم و چهام .
۵ –( وصیت برای خویشاوندان نیازمندی که ارث نمی برند .)
( مثلا مبلغ ………………………… برای دختر خواهرم خانم ………………………… )
۶ – باقیمانده از ثلث اموالم برای ………………………… هزینه شود .
(مثلا مدرسه ، مسجد ، بیمارستان )
بخش چهارم : مطالبات
۱ – از افراد زیر این مبالغ را طلب دارم .
الف : آقای ………………………… مبلغ …………………………
ب : آقای ………………………… مبلغ …………………………
ج : آقای ………………………… مبلغ …………………………
بخش پنجم : وصایای اخلاقی
( بسیار مناسب است در این قسمت سفارش های اخلاقی ، مانند سفارش به نماز ، حجاب ، احترام به پدر و مادر، مهربانی فرزندان با یکدیگر و امثال آن آورده شود . )
این وصیت نامه در پنج بخش به گواهی این آقایان رسید .
۱ – …………………………………………….
۲ – …………………………………………….
۳ – …………………………………………….
و در دفتر خانه اسناد رسمی به شماره ……………………………………………. ثبت گردید .
در پایان یادآور می شوم اینجانب مقلد حضرت آیت الله ………………………………. می باشم .
امضا :
1) - بحار، ج 103، ص 196- نهج البلاغه.
2) - مجمع البيان، ج اول، ص.
3) - همزه 3- 7.
4) - نور الثقلين، ج 1، ص 161.
5) - برنامه سمت خدا
شماره تماس جهت :